Purushottama Yoga

श्रीभगवानुवाच | ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ||...

15.1 The Blessed Lord said They (the wise) speak of the indestructible peepul tree having its root ...

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः | अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि म...

15.2 Below and above spread its branches, nourished by the Gunas; sense-objects are its buds; and be...

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा | अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण दृढेन...

15.3 Its form is not perceived here as such, neither its end nor its origin, nor its foundation nor ...

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः | तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये | यतः प्रवृत्ति...

15.4 Then That goal should be sought for, whither having gone none returns again. I seek refuge in t...

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः | द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्- गच्छन्...

15.5 Free from pride and delusion, victorious over the evil of attachment, dwelling constantly in th...

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः | यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ||१५-६||

15.6 Neither doth the sun illumine there nor the moon, nor the fire; having gone thither they return...

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः | मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ||१५-७||

15.7 An eternal portion of Myself having become a living soul in the world of life, draws to (itself...

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः | गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ||१५-८||

15.8 When the Lord (as the individual soul) obtains a body and when He leaves it, He takes these and...

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च | अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ||१५-९||

15.9 Presiding over the ear, the eye, touch, taste and smell, as well as the mind, it enjoys the obj...

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् | विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ||१५-१०...

15.10 The deluded do not see Him Who departs, stays and enjoys; but they who possess the eye of know...

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् | यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ||१५-११||

15.11 The Yogins striving (for perfection) behold Him dwelling in the Self; but, the unrefined and u...

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् | यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ||१५-१२||

15.12 That light which residing in the sun illumines the whole world, that which is in the moon and ...

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा | पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ||१५-१३||

15.13 Permeating the earth I support all beings by (My) energy; and having become the watery moon I ...

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः | प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ||१५-१४||

15.14 Having become the fire Vaisvanara, I abide in the body of living beings and, associated with t...

सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च | वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेद...

15.15 And I am seated in the hearts of all; from Me are memory and knowledge, as well as their absen...

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ||१५-१६||

15.16 Two Purushas there are in this world, the perishable and the imperishable. All beings are the...

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहृतः | यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ||१५-१७||

15.17 But distinct is the Supreme Purusha called the highest Self, the indestructible Lord Who, perv...

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः | अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ||१५-१८||

15.18 As I transcend the perishable and am even higher than the imperishable, I am declared to be th...

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् | स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ||१५-१९||

15.19 He who, undeluded, knows Me thus as the highest Purusha, he, knowing all, worships Me with his...

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ | एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ||१५-२०||

15.20 Thus, this most secret science has been taught by Me, O sinless one; on knowing this, a man be...