Sarga 49

अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्। परिश्रान्तो महाप्राज्ञस्समाश्वास्य शनैर्वचः।।4.49.1।।

Wise Angada, exhausted after the search, collected the monkeys, and consoling them, said slowly: No...

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च। दर्यो गिरिगुहाश्चैव विचितानि समन्ततः।।4.49.2।। तत्र तत्र सहास्म...

'We have searched here, there, everywhere, in dense forests, hills, forts, impenetrable caverns and ...

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च। दर्यो गिरिगुहाश्चैव विचितानि समन्ततः।।4.49.2।। तत्र तत्र सहास्म...

'We have searched here, there, everywhere, in dense forests, hills, forts, impenetrable caverns and ...

कालश्च नो महान्यातस्सुग्रीवश्चोग्रशासनः। तस्माद्भवन्तस्सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः।।4.49.4।।

विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्। विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम्।।4.49.5।।

'You should keep searching on till we see Sita, Janaka's daughter, giving up laziness and sorrow and...

अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयः। कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्।।4.49.6।।

'It is said, zeal, capability, and fortitude can overcome defeat and lead to success. Therefore I am...

अद्यापि तद्वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः। खेदं त्यक्त्वा पुनस्सर्वैर्वनमेतद्विचीयताम्।।4.49.7।।

'Search this impenetrable forest even now, O you denizens of this forest Give up grief, let us all o...

अवश्यं क्रियमाणस्य दृश्यते कर्मणः फलम्। अलं निर्वेदमागम्य न हि नो मीलनं क्षमम्।।4.49.8।।

सुग्रीवः कोपनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानरः। भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः।।4.49.9।।

'Sugriva, the monkey king, is wrathful and awards severe punishment. We should ever bear in mind the...

हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते। उच्यतां वा क्षमं यन्नस्सर्वेषामेव वानराः।।4.49.10।।

'I have said all this for your good. You may carry it out, if it pleases you. Speak freely if there ...

अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः। उवाचाव्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया।।4.49.11।।

Having heard Angada, Gandhamadana worn out by thirst and exhaustion, replied in a feeble tone:

सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह। हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम्।।4.49.12।।

'What Angada says is appropriate, beneficial and also favourable. Carry out his command.

पुनर्मार्गामहै शैलान्कन्दरांश्च दरीस्तथा। काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च।।4.49.13।।

'Once again let us explore the mountains, caverns, forests, desolate places and mountain streams.

यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना। विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः।।4.49.14।।

ततस्समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः। विन्ध्यकाननसङ्कीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्।।4.49.15।।

Once again the monkeys rose up and started exploring the mountain ranges of Vindhya and the forests...

ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्। शृङ्गवन्तं दरीमन्तमधिरुह्य च वानराः।।4.49.16।। तत्र लोध्रवनं र...

Eager to find Sita, the best of monkeys climbed the silver mountain rich with peaks and caverns rese...

ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्। शृङ्गवन्तं दरीमन्तमधिरुह्य च वानराः।।4.49.16।। तत्र लोध्रवनं र...

Eager to find Sita, the best of monkeys climbed the silver mountain rich with peaks and caverns rese...

तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः। न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्।।4.49.18।।

Even after scaling up the peak, the exhausted, heroic monkeys could not find Vaidehi, the dear queen...

ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम्। अवारोहन्त हरयो वीक्षमाणास्समन्ततः।।4.49.19।।

Having looked all over the mountain and many caverns, those monkeys got down from the mountain.

अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः। स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः।।4.49.20।।

Descending to the foothills, the exhausted monkeys became quiet. Fatigued and disheartened, they ass...

ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किञ्चिद्भग्नपरिश्रमाः। पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्।।4.4...

Resting for a while, the frustrated monkeys resumed their search throughout the southern direction.

हनुमत्प्रमुखास्ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः। विन्ध्यमेवादितस्तावद्विचेरुस्ते समन्ततः।।4.49.22।।

The bulls among vanaras and Hanuman, the chief of the group again started exploring everywhere in t...