Sarga 74

तयोस्तदासादितयोरणाग्रेमुमोहसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् । सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापिकिञ्चित्प्रतिपेदिर...

The two brothers (Rama and Lakshmana) become unconscious in the forefront of the battle the monkey l...

ततोविषण्णंसमवेक्ष्यसैन्यंविभीषणोबुद्धिमतांवरिष्ठः । उवाचशाखमृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।।6....

Thereafter, foremost among the wise, Vibheeshana observing the despondency of the monkey leaders spo...

माभैष्टनास्त्यत्रविषादकालोयदार्यपुत्त्रौविवशौविषण्णौ । स्वयम्भुवोवाक्यमथोद्वहन्तौयत्सादिताविन्द्रजिद...

"O Noble men! Do not fear. Rama and Lakshmana are afflicted by Indrajith's volley of arrows and have...

तस्मैतुदत्तंपरमास्त्रमेतत्स्वयम्भुवाब्राह्मममोघवेगम् । तन्मानयन्तौयुधिराजपुत्रौनिपातितौकोऽत्रविषादका...

To him (Indrajith), the creator has conferred this weapon of Brahma endowed with terrific speed. To ...

ब्राह्ममस्त्रंततोधीमान्मानयित्वातुमारुतिः । विभीषणवचश्श्रुत्वाहनूमांस्तमथाब्रवीत् ।।6.74.5।।

Thereafter, hearing Vibheeshana's words, wise Hanuman spoke this with respect to the missile of Brah...

एतस्मिन्निहतेसैन्येवानराणांतरस्विनाम् । योयोधारयतेप्राणांस्तंतमाश्वासयाव ।।6.74.6।।

"Whoever is strong among Vanaras, have been struck and are alive breathing among the Vanaras. Let us...

तावुभौयुगपवदीरौहनूमद्राक्षसोत्तमौ । उल्काहस्तौतदारात्रौरणशीर्षेविचेरतुः ।।6.74.7।।

The two heroes, Hanuman and Vibheeshana, and the foremost of Rakshasas with torch in hand searched f...

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः । स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।। पतितैःप...

Two of them saw the ground covered with Vanaras of mountainlike forms, who had fallen with tails cut...

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुळशिरोधरैः । स्रवद्भिःक्षतजंगात्रैःप्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।।6.74.8।। पतितैःप...

Two of them saw the ground covered with Vanaras of mountainlike forms, who had fallen with tails cut...

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् । गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।। मैन्दंनळंज्योतिमुख...

Vibheeshana and Hanuman saw in the battlefield Sugriva, Angada, Neela, Sarabha, Gandhamadana, Gavaks...

सुग्रीवमङ्गदंनीलंशरभंगन्धमादनम् । गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।।6.74.10।। मैन्दंनळंज्योतिमुख...

Vibheeshana and Hanuman saw in the battlefield Sugriva, Angada, Neela, Sarabha, Gandhamadana, Gavaks...

सप्तषष्टिर्हताःकोट्योवानराणांतरस्विनाम् । अह्नःपञ्चमशेषेणवल्लभेनस्वयम्भुवः ।।6.74.12।।

By the creator's missile Indrajith struck down sixtyseven crores of strong Vanaras between the fifth...

सागरौघनिभंभीमंदृष्टवाबाणार्दितंबलम् । मार्गतेजाम्बवन्तंस्मिहनूमान् सविभीषणः ।।6.74.13।।

Vibheeshana and Hanuman seeing the ocean of Vanara army and the glowing arrows on them, looked for J...

स्वभावजरयायुक्तंवृद्धंशरशतैश्चितम् । प्रजापतिसुतंवीरंशाम्यन्तमिवपावकम् ।।6.74.14।। दृष्टवातमुपसङ्ग्र...

Paulastya (Vibheeshana of Paulastya clan), seeing the son of Prajapathi (Jambavan), who by nature wa...

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।। विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः । कृच्...

"O Noble Jambavan! Indeed, your life has not been afflicted with these sharp arrows." Hearing this, ...

च्चिदार्यशरैस्तीक्ष्णैर्नप्राणाध्वंसितास्तव ।।6.74.15।। विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवानृक्षपुङ्गवः । कृच्...

"O Noble Jambavan! Indeed, your life has not been afflicted with these sharp arrows." Hearing this, ...

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेणत्वाऽभिलक्ष्ये । पीड्यमानशशितैर्बाणैर्नत्वापश्यामिचक्षुषा ।।6.74.17।।

"Great hero, Vibheeshana! I recognise you by your voice. Pierced with sharp arrows I am not able to ...

अञ्जनासुप्रजायेनमातरिश्वा च नैरृत । हनुमान् वानरश्रेष्ठःप्राणान् धारयतेक्वचित् ।।6.74.18।।

Vibheeshana (Rakshasa)! Indeed, Hanuman, the foremost of Vanaras, by whose birth, Anjana and Supraja...

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यमुवाचेदंविभीषणः । आर्यपुत्रावतिक्रम्यकस्मात्पृच्छसिमारुतिम् ।।6.74.19।।

After hearing Jambavantha, Vibheeshana said "Noble son, why are you enquiring about Hanuman?"

नैवराजनिसुग्रीवेनाङ्गदेनापिराघवे । आर्यसन्दर्शितस्स्नेहोयथावायुसुतेपरः ।।6.74.20।।

"Noble one! You are showing affection to Hanuman but not to King Sugriva, or Angada or even Raghava?...

विभीषणवचश्श्रुत्वाजाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् । शृणुनैरृतशार्दूलयस्मात् पृच्छामिमारुतिम् ।।6.74.21।।

On hearing Vibheeshana, the tiger among Rakshasas, Jambavan replied, "Listen why I enquired about Ma...

तस्मिन्जीवतिवीरेतुहतमप्यहतंबलम् । हनूमत्युज्झितप्राणेजीवन्तोऽपिवयम् हृता ।।6.74.22।।

If this hero Hanuman is alive, even if the army is destroyed and if we are alive, it is like dead on...

धरतेमारुतिस्तातमारुतप्रतिमोयदि । वैश्वानरसमोवीर्वेजीविताशाततोभवेत् ।।6.74.23।।

"Dear! If Hanuman who is equal to wind god, resembles Vyshvanara (God of fire) is breathing, then we...

ततोवृद्धमुपागम्यनियमेनाभ्यवादयत् । गृह्यजाम्बवतःपादौहनूमान्मारुतात्मजः ।।6.74.24।।

Thereafter, Hanuman the son of the wind god coming close to the aged Jambavan clasped his feet in ac...

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंतदाऽपिव्यथितेन्द्रियः । पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेप्लवगोत्तमः ।।6.74.25।।

Then again, Jambavan whose senses were affected, on hearing the statement of Hanuman, the foremost o...

ततोऽब्रवीन्महातेजाहनूमन्तं स जाम्बवान् । आगच्छहरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ।।6.74.26।।

Then brilliant Jambavan spoke to Hanuman, the tiger among Vanaras, on reaching him. "You ought to pr...

नान्योवक्रमपर्याप्तस्त्वमेषांपरमस्सखा । त्वत्पराक्रमकालोऽयंनान्यंपश्यामिकथञ्चन ।।6.74.27।।

"You are fully endowed with prowess and great friend of monkeys in that way. It is time for you to s...

ऋक्ष्वानरवीराणामनीकानिप्रहर्षय । शल्यौकुरुचाप्येतासादितौरामलक्ष्मणौ ।।6.74.28।।

For the Bears and Vanaras, create excessive happiness. For Rama and Lakshmana who are unconscious, m...

गत्वापरममध्वानमुपर्युपरिसागरम् । हिमवन्तंनगश्रेष्ठंहनुमन्गन्तुमर्हसि ।।6.74.29।।

"Hanuman, you ought to go very far over the sea to the Himalayas, the highest mountain."

ततःकाञ्चनमत्युच्चमृषभंपर्वतोत्तमम् । कैलासशिखरंचापिद्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।।6.74.30।।

"O Destroyer of enemies! there on top you will see the foremost of the mountain Rshaba and on the pe...

तयोशशिखरयोर्मध्येप्रदीप्तमतुलप्रभम् । सर्यौषधियुतंवीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्यतम् ।।6.74.31।।

"Heroic Hanuman! In the middle of those two mountains, you will see a highly splendid mountain cover...

तस्यवानरशार्दूल चतस्रो मूधि सम्भवाः । द्रक्ष्यस्योषधयोदीप्तादीपय्नत्योदिशोदश ।।6.74.32।।

"O Tiger among monkeys! You will see on the summit four medicinal herbs growing there illuminating t...

मृतसञ्जीवनींचैवविशल्यकरणीमपि । सुवर्णकरणींचैवसन्धानकरणींतथा ।।6.74.33।।

"Mrtasanjivani, Visalyakarani, Suvarnakarani, Sandhani, all these herbs are grown there."

तास्सर्वाहनुमन्गृह्वक्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासयहरीन् प्राणैर्योज्यगन्धवहात्मज ।।6.74.34।।

"Hanuman, taking the four herbs you, the son of wind god ought to return immediately with the speed ...

श्रुत्वाजाम्बवतोवाक्यंहनूमान् हरिपुङ्गवः । आपूर्यतबलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।।6.74.35।।

"Hearing the instruction of Jambavantha, the son of the wind god, infused with wind speed as the oce...

पर्वततटाग्रस्थःपीडयन् पर्वतोत्तमम् । हनूमान्दृश्यतेवीरोद्वितीयइवपर्वतः ।।6.74.36।।

Standing on the summit of the foremost of the mountains, hero Hanuman pressing his feet seemed like ...

हरिपादविनिर्भग्नोनिषसाद स पर्वतः । न शशाकतदात्मानंसोढुंभृशनिपीडितः ।।6.74.37।।

Trodden by the feet of Hanuman that mountain pressed forcibly by himself could not bear his strength...

तस्यपेतुर्नगाभूमौहरिवेगाच्चजज्वलुः । शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्तपीडितस्यहनूमता ।।6.74.38।।

Oppressed by the speed of Hanuman, the mountain fell to the ground and by the impetuosity of his spe...

तस्मिन् सम्पीड्यमानेतुभग्नद्रुमशिलातले । न शेकुर्वानरास्स्थातुंघूर्णमानेनगोत्तमे ।।6.74.39।।

As the foremost of the mountain got oppressed it crushed the trees and rocks on it and Vanaras were ...

साघूर्णितमहाद्वाराप्रभग्नगृहगोपुरा । लङ्कात्रासाकुलारात्रौप्रवृत्तेवाभवत्तदा ।।6.74.40।।

Then the mighty gates of Lanka shaking, homes shattered, stricken with fear that night it seemed Lan...

पृथिवीधरसङ्काशोनिपीड्यधरणीधरम् । पृथिवींक्षोभयामाससार्णवांमारुतात्मजः ।।6.74.41।।

Son of the wind god, who was like a mountain supported by earth, pressing hard caused the earth with...

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंव...

From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. I...

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंव...

From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. I...

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंव...

From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. I...

आरुरोहतदातस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशंनानाप्रस्रवणाकुलम् ।।6.74.42।। नानाद्रुमलताकीर्णंव...

From that mountain the monkey sprang to Malaya Mountain which was like Meru and Mandara mountains. I...

पद्भ्यांतुशैलमापीड्यबडबामुखवन्मुखम् । विवृत्योग्रंननादोच्चैस्त्रासयन्निवराक्षसान् ।।6.74.46।।

Pressing the mountain hard by his feet, opening his largemouth wide, he roared like Rakshasas to mak...

तस्यनानद्यमानस्यश्रुत्वानिनदमद्भुतम् । लङ्कास्थाराक्षसास्सर्वे न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।6.74.47।।

All the Rakshasas in Lanka hearing the loud roar of Hanuman were afraid and could not stir from ther...

नमस्कृत्वाऽथरामायमारुतिर्भीमविक्रमः । राघवार्थेपरंकर्मसमीहतपरन्तपः ।।6.74.48।।

Maruti, scorcher of enemies, endowed with terrific valour offered prayers to Sri Rama and made up hi...

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य । विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्ड...

Raising his tail which resembled a serpent, bending his back, and ears, opening his mouth wide expou...

सवृक्षषण्डांस्तरसाजहारशैलान् शिलाःप्राकृतवानरांश्च । बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्तेक्षीणवेगास्सलिलेन...

By the speed of his arms and thighs clusters of branches of trees, mountains, rocks, and common monk...

तौप्रसार्योरगभोगकल्पौभुजौभुजङ्गारिनिकाशवीर्यः । जगाममेरुंनगराजमग्य्रंदिशःप्रकर्षन्निववायुसूनुः ।।6.7...

Stretching his arms which resembled coils of serpents, whose valour equalled Garuda, enemy of serpen...

स सागरंघूर्णितवीचिमालंतथाभृशंभ्रामितसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणस्सहसाजगामचक्रंयथाविष्णुकराग्रमुक्तम् ।।...

Observing the ocean whose waves were made to revolve round (by his speed), exceedingly, whose creatu...

स पर्वतान्वृक्षगवान् सरांसिनदीस्तटाकानिपुरोत्तमानि । स्फीतान् जनान्तानपिसम्प्रवीक्ष्यजगामवेगापतितृतु...

Watching the mountains, trees, birds, rivers, tanks, the best of cities, all of them and prosperous ...

आदित्यपथमाश्रित्यजगाम स गतक्लमः । हनूमांस्त्वरितोवीरःपितृतुल्यपराक्रमः ।।6.74.54।।

Hanuman who was equal to his father in prowess, went unwearied, hurriedly in the path of the Sun.

जवेनमहतायुक्तोमारुतिर्मारुतोयथा । जगामहरिशार्दूलोदिशश्शब्देनपूरयन् ।।6.74.55।।

Maruthi, the tiger among monkeys went like the wind possessing great speed filling sound in all dire...

स्म्मरन्जाम्बवतोवाक्यंमारुतिर्वातरंहसा । ददर्शसहसागत्वाहिमवन्तंमहाकपिः ।।6.74.56।।

Going at wind speed, the great monkey Maruthi, remembering Jambavantha's words, reached and sighted ...

नानाप्रस्रवणोपेतंनानाकन्दरनिर्घरम् । श्वेताभ्रचयसङ्काशैशशिखरैश्चारुदर्शनैः ।।6.74.57।। शोभितंविविधैर...

He reached the foremost of mountains, which was adorned with different kinds of springs, many caves ...

स तंसमासाद्यमहानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् । ददर्शपुण्यानिमहाश्रमाणिसुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि ।...

Reaching there he saw the tall and terrifying peaks of the Lord of mountains frequented by Devatas a...

स ब्रह्मकोशंरजतालयं च शक्रालयंरुद्रशरप्रमोक्षम् । हयाननंब्रह्मशिरश्चदीप्तंददर्शवैवस्वतकिङ्करांश्च ।।...

He saw the seat of Brahma, the abode of Rajathanabha, the abode of Indra, the location from which Ru...

वज्रालयंवैश्रवणालयं च सूर्यप्रभंसूर्यनिबन्धनंच । a. ब्रह्मासनंशङ्करकार्मुकं च ददर्शनाभिं च वसुन्धराय...

He saw Vajralayam (where Brahma gave Indra the thunderbolt), the abode of Kubera shining like the Su...

कैलासमग्य्रंहिमवच्छिलां च तथर्षभंकाञ्चनशैलमग्य्रम् । सन्दीप्तसर्वौषधिसन्प्रदीप्तंददर्शसर्वौषधिपर्वते...

He saw Kailas, the rocks of Himalayas, that way on the Rshaba the foremost Lord Siva, the golden mou...

स तंसमीक्ष्यानलरश्मिदीप्तंविसिष्मियेवासवदूतसूनुः । आवृत्यतंचौषधिपर्वतेन्द्रंतत्रौषधीनांविचयंचकार ।।6...

Observing the herbs blazing like fire, he was astonished at the herbs on the mountain and went round...

सयोजनसहस्राणिसमतीत्यमहाकपिः । दिव्यौषधिधरंशैलंव्यचरन्मारुतात्मजः ।।6.74.63।।

The great monkey, son of the wind god, having traversed a thousand yojanas began to range the wonder...

महौषध्यस्ततस्सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे । विज्ञायार्थिनमायान्तंततोजग्मुरदर्शनम् ।।6.74.64।।

Perceiving a seeker coming for them, the herbs all over the wonderful mountain disappeared.

स तामहात्माहनुमानपश्यंश्चुकोपकोपाच्चभृशंननाद । अमृष्यमाणोऽनगिनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रंतमुवाचवाक्यम् ।...

The great soul Hanuman was not able to see, those herbs, became angry and his eyes were burning like...

कीमेतदेवंसुविनिश्चितंतेयद्राघवेनासिकृतानुकम्प । पश्याद्यमद्बाहुबलाभिभूतोविकीर्णमात्मानमथोनगेन्द्र ।।...

"O King of mountains! You are not showing compassion to Raghava. Is it your determination to be like...

स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् । विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।...

Seizing hold of the peaks vehemently, its trees, elephants, gold mines withthousands of minerals he ...

सतसमुत्पाट्यखमुत्पपातवित्रास्यलोकान् ससुरासुरेन्द्रान् । संस्तूयमानःखचरैरनेकैर्जगामवेगाद्गरुडोग्रवेग...

Striking terror among Devatas and demons and leaders inhabiting the world, uprooting the mountain he...

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तंभास्कराभंशिखरंप्रगृह्य । बभौतदाभास्करसन्निकाशोरवेस्समीपेप्रतिभास्कराभः ।...

Resembling the Sun closely, radiant like the Sun he was taking the top of the mountain, betaking him...

स तेनशैलेनभृशंरराजशैलोपमोगन्धवहात्मजस्तु । सहस्रधारेणसपावकेनचक्रेणखेविष्णुरिवार्पितेन ।।6.74.70।।

He, the son of the wind god sitting upon the crag, was delightful like Vishnu with a flaming wheel s...

तंवानराःप्रेक्ष्यविनेदुरुच्चैस्सतानपिप्रेक्ष्यमुदाननाद । तेषांसमुध्घुष्टरवंनिशम्यलङ्कालयाभीमतरंविनेद...

Observing him high the Vanaras became joyful, and he also saw them. Hearing their loud noise becomin...

ततोमहात्मानिपपाततस्मिन् शैलोत्तमेवानरसैन्यमथ्ये । हर्युत्तमेभ्यशशिरसाऽभिवाद्यविभीषणंतत्र स सस्वजे च ...

The great Hanuman along with the mountain descended in the midst of the Vanara army, and greeted the...

तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् । बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ...

The two sons of the ruler of men inhaling the fragrance of the herbs became free from wounds. Other ...

सर्वेविशल्याविरुजाःक्षणेनहरिप्रवीराश्चहताश्चयेस्युः । गन्धेनतासांप्रवरौषधीनांसुप्तानिशान्तेष्विवसम्प...

All those Vanara warriors killed were restored with life instantly by the fragrance. Those who were ...

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः । तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।। येहन्यन्तेरणेत...

From the beginning of the war in Lanka till the end without exception, all the Rakshasas were killed...

दाप्रभृतिलङ्कायांयुध्यन्तेहरिराक्षसाः । तदाप्रभृतिमानार्थमाज्ञयारावणस्य च ।।6.74.75।। येहन्यन्तेरणेत...

From the beginning of the war in Lanka till the end without exception, all the Rakshasas were killed...