Sarga 100

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि। ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।2.100.1।।

Rama beheld Bharata with matted locks and robes of bark fallen down on the ground with folded hands ...

कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्। भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।2.100.2।।

Rama found it extremely difficult to recognise Bharata with his emaciated body and pallid face. He h...

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः। अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।2.100.3।।

Born in the race of Raghu, Rama embraced Bharata and kissed him on his forehead. Placing him on his ...

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः। न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।2.100.4।।

O dear, now that you have come to the forest, where is our father king Dasaratha? You ought not come...

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्। दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।2.100.5।।

You have come a long distance (from Ayodhya) to this forest, O Bharata It is a pity, dear brother, ...

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः। कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।2.100.6।।

My dear (brother), now that you have come here, I trust, king Dasaratha is keeping good health and h...

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्। कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।2.100.7।।

O gentle one, being young and inexperienced, I trust, you have not forfeited the kingdom for ever. D...

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः। राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।2.100.8।।

I trust king Dasaratha, who is true to his promise, a performer of Rajasuya and Ashwamedha sacrifice...

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः। इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।2.100.9।...

O dear child I trust, the family preceptor of the Ikshvakus, Vasistha, the brahmin (versed in the Ve...

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती। सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।2.100.10।।

Dear child I trust, Kausalya and Sumitra, mothers of an excellent progeny are happy. I trust, the no...

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।2.100.11।।

I trust, you continue to honour the family priest (Suyajna, son of Vasistha) who is endowed with mod...

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।2.100.12।।

I trust, the sagacious priest who knows ritual precepts, who is upright and is employed to take care...

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि। वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।2.1...

Dear brother, I trust you continue to pay homage to gods, father, mothers, teachers, relations equal...

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्। सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।2.100.14।।

I hope you treat with respect Sudhanva who is equipped with the most formidable arrows and other wea...

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः। कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।2.10...

I hope, dear brother, you have appointed men who are brave, learned, selfcontrolled, of noble birth ...

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव। सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।2.100.16।।

O Bharata the wellguarded advice of ministers, learned in scriptures and capable of proper counselli...

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे। कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।2.100.17।।

I trust you are not under the grip of sleep but wake up at appropriate times, I hope you always thin...

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह। कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।2.100.18।...

I hope you neither decide alone nor discuss with many. I trust a decision once made by you is not le...

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।2.100.19।।

O Bharata, having determined on an endeavour involving a little effort and yielding great results, I...

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।2.100.20।।

I trust, other kings come to know of your endeavours only when your endeavours suceed or about to su...

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः। त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।2.100.2...

Dear brother, I hope others are not able to understand your determination or those of your ministers...

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्। पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।2.100.2...

I hope by setting aside a thousand fools, you prefer a single wise man. A wise man will be of immens...

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः। अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।2.100.23।।

Even if the king seeks the assistance from thousands or tens of thousands of fools, they cannot rend...

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।2.100.24।।

A single clearsighted minister who is prudent, brave and skilful can bring about great prosperity to...

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।2.100.25।।

I hope you have employed highly competent servants for important tasks, mediocre servants in mediocr...

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्। श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।2.100.26।।

I hope you are assigning ministers, who are unyielding to bribery and other temptations, holding pos...

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्। राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।2.100.27।।

Are not the citizens of your kingdom agitated at severe punishment meted out to them reproaching you...

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।2.100.28।।

Just like a performer of sacrifice scorns at an outcaste or a woman scorns at a lustful lover, do th...

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्। शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।2.100.29।।

A learned person but skilled in contrivances, a warrior with passion for wealth and a man ever engag...

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।2.100.30।।

I trust you have appointed a man who is cheerful, brave, sagacious, steadfast, honest, of a good fam...

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः। दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।2.100.31।।

I trust you honour and respect those prominent soldiers who are courageous, powerful, skilled in war...

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।2.100.32।।

I trust you distribute rations and wages to your army in due time without making delay.

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः। भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।2.100.33।।

It has been mentioned in the scriptures that if provisions and wages are not paid in stipulated time...

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः। कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।2....

I hope all men of a good family, especially those who belong to our race, are loyal to you and are r...

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्। यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।2.100.35।।

O Bharata, I hope you have chosen as your envoy an expert born in your own country, wellinformed, sk...

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।2.100.36।।

I hope you collect information (of their secret efforts) intelligently through unrecognisable spies ...

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा। दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।2.100.37।।

O slayer of foes, I hope you are always alert about your foes who were defeated by you and have come...

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।। अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।2.100.38।।

Dear brother, I hope you do not serve those brahmins who are atheists, who foolishly think of this w...

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः। बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।2.1...

While principal scriptures do exist, these superficial fellows take resort to the science of logic b...

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्र...

My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, for...

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्र...

My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, for...

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।। ब्र...

My dear brother I trust you are protecting the (impregnable) city of Ayodhya worthy of its name, for...

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष...

O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the p...

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष...

O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the p...

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष...

O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the p...

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।। प्रहृष...

O Bharata, my country which is marked with hundreds of sanctuaries near villages where life of the p...

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः। वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।2.100.47।।

I trust all those men who live on agriculture and cattlerearing are favourable to you. The world's p...

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्। रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।2.100.48।।

I trust you nourish them and also afford portection and prevent adversities. A king must protect all...

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः। कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।2....

I trust, you keep the women pacified and wellprotected, you do not believe their words and do not di...

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः। कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।2.100.50।।

I trust, you protect the habitat of elephants and you have a large number of milch cows. I trust you...

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्। उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।2.100.51।।

O prince, I trust, you rise early daily and present yourself welladomed to the people on the thoroug...

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया। सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।2.100....

All the servants, I trust, do not present themselves to you directly. At the same time they do not r...

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।2.100.53।।

Hope all the forts are adequately provided with wealth, foodgrains, weapons and water, with machines...

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः। अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।2.100.54।।

O Bharata, I trust, your revenues are abundant and expenditure much less. I trust you do not give aw...

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च। योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।2.100.55।।

I trust, you are spending only on gods, ancestors, brahmins, guests, warriors and hosts of friends.

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा। अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।2.100.56...

I trust a man who is honest, purehearted and venerable, falsely accused of adultery is not slain out...

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः। कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।2.100.57।।

O best among men I trust that a thief, caught redhanded and interrogated and has sufficient proof is...

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव। अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।2.100.58।।

O Bharata, I trust that your ministers are wellinformed and look into all matters in times of hardsh...

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव। तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।2.100.59।।

O Bharata, the tears falling from the eyes of persons, who are falsely accused and punished for the ...

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव। दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।2.100.60।।

O Bharata, I trust you wish to thrive by treating the old, children and foremost of learned people w...

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्। चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।...

I trust you pay homage to the preceptors, the aged ones, ascetics, gods and guests, to shrines and t...

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः। उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।2.100.62।।

I trust, righteousness for the sake of prosperity or prosperity for the sake of righteousness or bot...

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।2.100.63।।

O Bharata, the best among the victorious, conversant with timely actions and a bestower of boons you...

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः। आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।2.100.64।।

O highly sagacious Bharata, those brahmins who can comprehend the meaning of all scriptures along wi...

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकच...

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procra...

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकच...

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procra...

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।। एकच...

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procra...

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द...

O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately follo...

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द...

O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately follo...

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।। इन्द...

O highly sagacious Bharata, I trust, having understood their true nature you are appropriately follo...

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा। कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः...

I trust you deliberate in secrecy on your counsel with three or four counsellors, together and separ...

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।2.100.72।...

I trust, the Vedas you have studied are fruitful, the acts which you commenced are productive, your ...

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव। आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।2.100.73।।

O Bharata, I trust your intellect is in conformity with what I said conducive to long life, and fame...

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः। तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।2.100.74।।

I trust, you walk the auspicious path of truth (virtue) followed by our father and forefathers.

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव। कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।2.100.75।।

O Bharata, I trust you do not partake delicious food all by yourself, and you share it with your fri...

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्। अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर...

The highly sagacious and learned king, having acquired the entire earth and punishing the people in ...