Sarga 24

तां चाश्रुवेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन। पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमे...

Sugriva, the unassailable younger brother of Vali, perceiving Tara overwhelmed in the ocean of grief...

स बाष्पपूर्णेन मुखेन वीक्ष्य क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी। जगाम रामस्य शनैस्समीपं भृत्यैर्वृतसम्परिदूय...

Face drenched with tears, highly sensitive Sugriva glanced at Tara for a moment. Pained and depresse...

स तं समासाद्य गृहीतचाप मुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम्। यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्ग मवस्थितं राघव मित्युवाच4.2...

Duly approaching the illustrious Rama, endowed with auspicious signs, who stood with his bow and ser...

यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म। ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रपुत्र मनो निवृत्तं सहज...

'Your majesty you have struck down Vali as promised and the consequences of your action are seen now...

अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदन्त्या पुरे च विक्रोशति दुःखतप्ते। हतेऽग्रजे संशयितेऽङ्गदे च न राम राज्ये...

'O Rama when the queen (Tara) is weeping, plunged in deep sorrow, the entire city is lamenting in ag...

क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षा द्भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात्। हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन् सुतीव्रमिक...

'O prince of the Ikshvaku family, the anger due to my exilement and my intolerance of his harsh word...

श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये तस्मिन्निवासश्चिरमृश्यमूके। यथा तथा वर्तयतस्स्ववृत्त्या नेमं निहत्य त्...

'I now feel dwelling long on the great mountain Rishyamuka as usual and somehow eking out a liveli...

न त्वां जिघांसामि चरेति यन्मा मयं महात्मा मतिमानुवाच। तस्यैव तद्राम वचोऽनुरूप मिदं पुनः कर्म च मेऽनु...

'O Rama when the wise, highsouled Vali said to me, 'I do not like to kill you in this place be gone ...

भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राघव रोचयेत। राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन्कामपुरस्कृतऽ...

'O Rama prompted by passion, without thinking of the difference between obtaining the kingdom to sat...

वधो हि मे मतो नासीत्स्वमाहात्म्याव्यतिक्रमात्। ममाऽसीद्बुद्धिदौरात्म्यात्प्राणहारी व्यतिक्रमः4.24.10...

'The idea of killing me was not acceptable to his noble nature, while my wicked thought caused his d...

द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहुर्तं परिनिष्टनन्। सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि4.24.11।।

'When my brother hit me with the branch of a tree I screamed for a while. But he pacified me and sai...

भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः। मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्4.24.12।।

'Thus while nobility, a feeling of respect,brotherliness and duty was shown to me by my brother, I e...

अचिन्तनीयं परिवर्जनीय मनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्। प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिमं नरेन्द्र भ्रातुर्वधात्त्व...

'O king just as Indra committed sin by killing Tvashta, I have reaped the sin by killing my brorth...

पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च। को नाम पाप्मानमिमं क्षमेत शाखामृगस्य प...

'Trees owned the sin of Indra and it was shared by the earth, water and women voluntarily.But who is...

नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्। अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्त मेवंविधं राघव कर्म ...

'O Rama having acted in an unrighteous manner, which destroys the clan, I am not fit to accept the r...

पापस्य कर्ताऽस्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य चैव। शोको महान्मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्न...

'I have committed a sin which is condemned by the world. This intense grief has engulfed me just as ...

सोदर्यघातापरगात्रवालः सन्तापहस्ताक्षिशिरोविषाणः। एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः।...

'The elephant of sin (hanging heavily on me) has a tail of treacherous killing of one's own brother,...

अंहो बतेदं नृवराविषह्यं निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम्। विवर्णमग्नौ परितप्यमानं किट्टं यथा राघव जातरूप...

'O distinguished Rama this anxiety is unbearable for me. My good behaviour is relegated to the back ...

महाबलानां हरियूथपाना मिदं कुलं राघव मन्निमित्तम्। अस्याङ्गदप्यापि च शोकतापा दर्धस्थितप्राणमितीव मन्य...

'O Rama this race of mighty monkey chiefs is as though reduced to a halfdead state because of my act...

सुतस्सुलभ्यस्सुजनस्सुवश्यः कुतस्तु पुत्रस्सदृशोऽङ्गदेन। न चापि विद्येत स वीर देशो यस्मिन्भवेत्सोदरसन...

'One can find easily a son who is controllable and accessible in need but it is difficult to find a ...

यद्यङ्गदो वीरवरार्ह जीवेत् जीवेच्छ माता परिपालनार्थम्। विना तु पुत्रं परितापदीना तारा न जीवेदिति निश...

सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन्। इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीरा स्सीत...

'I am a sinner. I desire to enter the blazing fire (for atonement) in order to maintain friendship w...

कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेत न्मय्यप्रतीते मनुजेन्द्रपुत्र कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं रामानुजानीहि...

'O prince Rama even if I am dead the entire task of yours, will be accomplished by the vanara race....

इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः श्रुत्वा वचो वाल्यनुजस्य तस्य। सञ्जातबाष्पः परवीरहन्ता रामो मुहूर्तं विमना...

Rama, the hero of the Raghu dynasty, a destroyer of the enemy heroes, was moved to tears. He lost co...

तस्मिन् क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्ष्यमाणः क्षितिक्षमावान्भुवनस्य गोप्ता। रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां समुत्...

In that moment, Rama,the protector of the world, tolerant like the earth, beheld Tara plunged in gri...

तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम्। उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां मन्त्रिप्रधानाः क...

The foremost ministers of Vali lifted up the beautifuleyed, noble Tara, wife of the monkey hero clin...

सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुस्सकाशादपनीयमाना। ददर्श रामं शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम्4...

While Tara was clinging to her husband and struggling, and was being removed from there, she saw eff...

सुसंवृतं पार्थिपलक्षणैश्च तं चारुनेत्रं मृगशाबनेत्रा। अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधान मयं स काकुत्स्थ इति प...

The fawneyed Tara saw the magnificent man of Kakutstha family endowed with all royal marks and beaut...

तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपमार्या। आर्ताऽतितूर्णं व्यसनाभिपन्ना जगाम तारा परिविह्वल...

The noble Tara, desperate, agonised, totally shaken up quickly went near the magnanimous Rama, who ...

सा तं समासाद्य विशुद्धसत्त्वा शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा। मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा रामं रणोत्कर्षणलब्ध...

Wise Tara, baffled out of grief and agitated, with pure consciousness, approached Rama, eminent in ...

त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च जितेन्द्रियश्चोत्तमधार्मिकश्च। अक्षय्यकीर्तिश्च विचक्षणश्च क्षितिक्षमावान्क्...

'You are immeasurable, unassailable, self controlled, and best among the righteous. Your fame never ...

त्वमात्तबाणासनबाणपाणि र्महाबलस्संहननोपपन्नः। मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः।।4....

'You are wielding bow and arrows. You possess mighty human limbs that have the power to destroy the ...

येनैक बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन। हता गमिष्यामि समीपमस्य न मामृते राम रमेत वाली4....

'O warrior kill me by the same single arrow with which you killed my beloved lord,Vali. I will join ...

स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र स्समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन्। न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा विचित्रवेषाप...

'If Vali with eyes of clear petals of a lotus does not see me in heaven, he may not join the wonderf...

स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च मया विना प्राप्प्यति वीर वाली। रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे विदेहकन्यारह...

'O Rama Vali will experience sorrow and become pale bereft of me even in heaven just as you are fill...

त्वं वेत्थ यावद्वनिताविहीनः प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः। तत्त्वं प्रजानन् जहि मां न वाली दुःखं मम...

'You are aware of the grief of a young man separated from his wife. Kill me so that I can go to Vali...

यच्चापि मन्येत भवान्महात्मा स्त्रीघातदोषो न भवेत्तु मह्यम्। आत्मेयमस्येति च मां जहि त्वं न स्त्रीवधस...

'O prince as you are great, you might think of the blemish of killing a woman. Since Tara is Vali's ...

शास्त्रप्रयोगाद्विविधाच्च वेदा दात्माह्यनन्यः पुरुषस्य दाराः। दाराप्रदानान्नहि दानमन्य त्प्रदृश्यते ...

'The sacred texts as well as Vedic statements declare that wife is an inseparable part of the husb...

त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्य से धर्ममवेक्ष्य वीर अनेन दानेन न लप्स्यसे त्व मधर्मयोगं मम व...

'O gallant prince if you give me away to my dear lord, carefully considering dharma, you will not b...

आर्तामनाथामपनीयमाना मेवं विधामर्हसि मां निहन्तुम्। अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता4...

'O king it is proper on your part to kill me as I am in great distress. I am a helpless orphan torn ...

आर्तामनाथामपनीयमाना मेवं विधामर्हसि मां निहन्तुम्। अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवङ्गमानामृषभेण धीमता4...

'O king it is proper on your part to kill me as I am in great distress. I am a helpless orphan torn ...

मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा। तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं लोकोऽब्रवीत्तेन ...

'O wife of a valiant warrior Do not lose heart. The entire world is controlled by the creator. Peopl...

त्रयोऽहि लोका विहितं विधानं नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य। प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव पुत्रस्तु त...

आश्वासिता तेन तु राघवेण प्रभावयुक्तेन परन्तपेन। सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन सुवेषरूपा विरराम तारा4.24.4...

Consoled by the influential Rama, scorcher of enemies, Tara the charming wife of a warrior, stopped ...