Sarga 28

स तदा वालिनं हत्वा सुग्रीवमभिषिच्य च। वसन्माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणमब्रवीत्4.28.1।।

After the killing of Vali and installation of Sugriva as king, Rama arrived at mountain Malyavan to ...

अयं स कालस्सम्प्राप्तस्समयोऽद्य जलागमः। सम्पश्य त्वं नभो मेघैस्संवृतं गिरिसन्निभैः4.28.2।।

'Now that the rainy season has started, see the sky covered with mountainlike (huge) clouds.

नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः। पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम्4.28.3।।

'The sky has drained the water from the oceans through the Sun's rays and has borne it for nine mont...

शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः। कुटजार्जुनमालाभिरलङ्कर्तुं दिवाकरम्4.28.4।।

'It is possible to climb up to the sky on the stairs formed by the clouds and decorate the Sungod wi...

सन्ध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिक पाण्डरैः। स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम्4.28.5।।

'The sky looks as though its wounds are dressed with pale white moistureladen bandage cloths of clou...

मन्दमारुत निश्वासं सन्ध्याचन्दनरञ्जितम्। आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम्4.28.6।।

'The sky with its gentle winds as its sighs, its ash coloured clouds (suggestive of a pale face) pai...

एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता। सीतेव शोकसन्तप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति4.28.7।।

'This earth scorched by the heat and then flooded with fresh rain water, radiating heat, appears lik...

मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः। शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः4.28.8।।

'The winds released from the wombs of clouds, cool as the delicate touch of white lotuses,charged wi...

एष फुल्लार्जुनश्शैलः केतकैरधिवासितः। सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते4.28.9।।

'This mountain scented by the fragrance of arjuna and ketaka flowers is bathed in rain water just as...

मेघकृष्णाजिनधरा: धारायज्ञोपवीतिनः। मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः4.28.10।।

'The mountains are covered with dark clouds which appear like the hide of the antelope. Streams of r...

कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिवताडितम्। अन्तस्त्सतनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम्4.28.11।।

'The sky lashed with lightnings with whips of gold and emitting groans in the form of peals of thund...

नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मा। स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी4.28.12।।

'The triggering of lightning in the dark clouds appears to me like austere Vaidehi struggling helple...

इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः। अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः4.28.13।।

'Smeared as it were with dense clouds and therefore blocked the directions in which planets includin...

चिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्। कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्पितान्गिरिसानुषु4.28.14।। मम शोक...

'O Saumitri look at the kutaja flowers standing on the mountain slopes withered by the heat. They we...

रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः। स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो य...

'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. Th...

सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः। अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गे...

'Desirous of living in Manasa lake swans have set out on their journey and the chakravaka birds are ...

क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति। क्वचित्क्वचित्पर्वतसन्निरुद्धं रूपं यथा शा...

'The sky which is visible here is not visible there due to clouds scattered. It looks bright (blue) ...

व्यामिश्रितं सार्जकदम्बपुष्पै र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम्। मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाश्शीघ्रतरं वहन...

'The mountainstreams of rainwater mingled with sarja and kadamba flowers carry fresh water swiftly t...

रसाकुलं षट्पदसन्निकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम्। अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम्4...

'The black bees like jambu fruits full of sweet juice. People share them to their hearts content, w...

विद्युत्पताकास्सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसन्निकाशाः। गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादाः मत्ता गजेन्द्रा ...

The clouds that resemble high mountain peaks, having their banners of lightning with rows of herons ...

वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि। वनानि निर्वृष्टवलाहकानि पश्यापराह्णेष्वधिकं वि...

'The tender green grass of the forest is shining with rainwater, the peacocks are having dance festi...

समुद्वहन्त स्सलिलातिभारं बलाकिनो वारिधरा नदन्तः। महत्सु शृङ्गेषु महीधराणां विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्...

'The huge rumbling clouds on the high mountain peaks carry heavy load of water. Now they rest and no...

मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः। वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य4...

'The happy rows of herons flying in the sky to meet the clouds, appear like a long garland of choice...

बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन विभाति भूमिर्नवशाद्वलेन। गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण नारीव लाक्षोक्षितकम्बल...

'The earth shines with freshgrown, tender grass speckled here and there with small Indragopa insects...

निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति। हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्यु...

'Sleep steals over Lord Visnu. The rivers run swiftly to the sea, the female herons fly to catch the...

जाता वनान्ताश्शिखिसम्प्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः। जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभि...

'Peacocks dance in the forest. The branches of the kadamba trees get filled with flowers. Bulls long...

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविही...

'The clouds are raining. The rivers are flowing. Proud elephants are trumpeting. Those separated fro...

प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु। प्रपातशब्दाकुलिता गजेन्द्रा स्सार्धं मयूरै स्स...

'The lordly elephants get intoxicated with the fragrance of ketaki flowers, the noise of waterfalls ...

धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः। क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति...

'Having sucked honey from the flowercups filled with honey, the bees are shedding their drunkenness ...

अङ्गारचूर्णोत्करसन्निकाशैः फलैस्सुपर्याप्तरसैस्समृद्धैः। जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखाः निलीयमाना ...

'The branches of jambu trees profusely filled with fruits appear like piled up balls of charcoal, w...

तटित्पताकाभिरलङ्कृताना मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्। विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वानरणानाम्4....

'The rainclouds decorated with banners of lightning and giving out peals of thunder shine like eleph...

मार्गानुगश्शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य। युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रति...

'Intoxicated elephants on their march along the mountain in the forest, hear the thundering sounds o...

क्वचित्प्रगीता इव षट्पदौघैः क्वचित्प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः। क्वचित्प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै र्विभान्त्...

'Swarms of bees hum here. Peacocks dance there. Intoxicated elephants sport in water in other places...

कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या वनान्तभूमिर्नववारिपूर्णा। मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै रापानभूमिप्रतिमा विभाति4...

'The forest region with its various types of trees like kadamba, sarja and arjuna trees and full of ...

मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्। हृष्टा विवर्णच्छदना विहङ्गा स्सुरेन्द्रदत्तं त...

'Thirsty birds rejoice drinking exceedingly pure water held in leafcups offered by Indra (in the for...

षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम्। आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै र्वनेषु सङ्गीतमिव प्रवृत्त...

'The sweet humming of bees like the music of string instruments (Vina), the croaking of frogs, the r...

क्वचित्प्रनृत्तै: क्वचिदुन्नदद्भिः क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः। व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै र्वनेषु स...

'Here the peacocks are dancing and there they are singing. Elsewhere they are reclining on treetops ...

स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धाः विहाय निद्रां चिरसन्निरुद्धाम्। अनेकरूपाकृतिवर्णनादाः नवाम्बुधाराभि...

'Frogs of different forms, colours and sounds are croaking, awakened from their long sleep by the th...

नद्यस्समुद्वाहितचक्रवाका स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा। दृप्ता नवप्राभृतपूर्णभोगाः द्रुतं स्वभर्तारमुप...

'Washing away their broken banks which obstruct their way to the sea, the bloated rivers like proud ...

नीलेषु नीला: प्रविभान्ति सक्ताः मेघेषु मेघा नववारिपूर्णाः। दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धा श्शैलेषु शैला...

'Dark clouds filled with fresh water, leaning on dark clouds appear like boulders of rock, scorched ...

प्रहृष्टसन्नादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि। चरन्ति नीपार्जुनवासितानि गजास्सुरम्याणि वनान्तराणि4...

'Elephants roam the forestland inhabited by peacocks making noise out of joy, where the grassy land ...

नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पतन्तिः...

'The bees have quit the lotus filaments destroyed by the rain and happily move quickly towards fresh...

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा। रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः प्...

'Intoxicated elephants roam the forest. Mighty bulls rejoice. Kings of beasts (lions) lounge. Mounta...

मेघास्समुद्धूतसमुद्रनादाः महाजलौघैर्गगनावलम्बाः। नदीस्तटाकानि सरांसि वापी र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्त...

'With their big torrents, clouds hanging over the sky, drowning the roar of the sea, make the rivers...

वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वातास्समुदीर्णघोषाः। प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्योजलैर्वि...

'Torrents of rain pour at great speed. Winds roar. Rivers flow swiftly changing their direction due ...

नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्रा स्सुरेन्द्रदत्तै: पवनोपनीतैः। घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना रूपं श्रियं स...

'The mountains are consecrated with waterpitchers of clouds brought by the winds, offered by Lord In...

घनोपगूढं गगनं सतारं न भास्करो दर्शनमभ्युपैति। नवैर्जलौघैर्धरणी विसृप्ता तमो विलिप्ता न दिशः प्रकाशाः...

'Ennveloped by clouds, the Sun and stars are not visible. The earth glides with the flow of fresh wa...

महान्ति कूटानि महीधराणां धाराभिधौतान्यधिकं विभान्ति। महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै र्मुक्ताकलापैरिव लम...

'The huge mountain peaks are washed by the heavy downpour of rain which look like long strings of pe...

शैलोपलप्रस्खलमानवेगा श्शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः। गुहासु सन्नादितबर्हिणासु हारा विकीर्यन्त इवावभ...

'The waterfalls rushing down the rocks on the huge mountains and flowing through caves, and peacocks...

शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाताः निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्। मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो महागुहोत्सङ्गतलै...

'The fast flow of waterfalls spread over vast areas completely wash the surroundings of the mountai...

सुरतामर्दविच्छिन्नास्स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः। पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधारास्समन्तत:4.28.51।।

'The strings of incomparable waterfalls all over the mountain appear as though pearls from the chain...

निलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः4.28.52।।

'The time of the setting Sun (as he remains invisible the whole day) is known only by the birds rea...

वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः4.28.53।।

'Expeditions by kings come to a stop. The army returns. The flow of water blocks the roads. It suspe...

मासि प्रोष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयस्सामगानामुपस्थितः4.28.54।।

'The month of Bhadrapada meant for the recitation of the Vedas by brahmins and for those desirous of...

निवृत्तकर्मायतनो नूनं सञ्चितसञ्चयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः4.28.55।।

'Surely Bharata, king of Kosala, would have completed the collection of all his requirement before t...

नूनमापूर्यमाणायास्सर्वव्या वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः4.28.56।।

'Just as the cheerful voices of people of Ayodhya rise as soon as they see me returning, certainly t...

इमास्फीतगुणा वर्षास्सुग्रीवस्सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः4.28.57।।

'Having defeated his enemy, Sugriva with his wife during the rainy season is wellestablished in the ...

अहं तु हृतदारश्च राज्याच्य महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण।।4.28.58।।

'O Lakshmana I have lost my wife. I have been dethroned from the mighty kingdom. I am sinking like a...

शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महान् शत्रुरपारं प्रतिभाति मे4.28.59।।

'My sorrow which increases, the rains which make it hard to cover distances and Ravana the great ene...

अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किञ्चिदीरितम्4.28.60।।

अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैस्समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम्4.28.61।।

'Since Sugriva has gone through great difficulties and is reunited with his wives after a long time ...

स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्। उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः4.28.62।।

तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादममनुपालयन्4.28.63।।

'O Lakshmana of auspicious qualities I will wait for the proper time to appease Sugriva as well as t...

उपकारेण वीरस्तु प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः4.28.64।।

A hero should in return help whoever has helped him. An ungrateful person hurts the heart of the vir...

अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर...

Having heard this, Lakshmana expressed his considered opinion with due respect to handsome Rama:

यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं ...

'O Rama come Autumn, Sugriva will soon do all that you desire. Bear with the rains. Stay steadfast (...